Jowita Niewulis-Grablunas, Piotr Grablunas, Słownictwo Dzuków z Polski na fiszkach Juozasa Vainy, t. 1: A-APIE

Opracowanie to dokumentacja danych językowych zebranych przez Juozasa Vainę na terenie zamieszkałym przez ludność litewską na terenie Polski. Juozas Vaina zebrane słownictwo zapisywał na malutkich karteczkach, tzw. fiszkach na maszynie do pisania i tworzył swego rodzaju kartotekę. Zbiór wszystkich fiszek liczy około 7000 sztuk i już sam w sobie stanowi dokumentację języka, którym posługiwali się mieszkańcy regionu. Juozas Vaina nie był językoznawcą, ale swoje zadanie wykonywał bardzo rzetelnie i skrupulatnie, niemniej jednak materiał trzeba było uporządkować i opracować tak, aby stanowił on również źródło danych, które można by wykorzystywać dla badań naukowych. Po otrzymaniu tych materiałów postanowiliśmy podjąć się ich opracowania. Początkowo planowaliśmy utworzenie internetowej bazy danych – leksykonu, który byłby dostępny online. Część materiału udało się opracować właśnie w takiej formie w ramach projektu COLING we współpracy z prof. UAM dr hab. Katarzyną Klessą i jest on dostępny online na stronie: http://colingua.eu/teaching_materials/slownik-vainy/. Była to jednak jedynie wersja pilotażowa, która nie jest już rozwijana. Miała ona również swoje ograniczenia, ale w przyszłości, po opracowaniu całego materiału, planujemy prace nad nią kontynuować. Po zakończeniu prac w projekcie postanowiliśmy materiał opracować w nieco inny sposób, tzn. w wersji drukowanej, wydawanej regularnie w poszczególnych tomach i w wersji cyfrowej dostępnej online, przede wszystkim po to, aby stały się one dostępne dla innych, ale również po to, aby ocalić te dane od zapomnienia. Fiszki zostały zeskanowane, poprawiono ich jakość i następnie dokonano transkrypcji fonetycznej i anotacji materiału. W wielu miejscach dodaliśmy również własne komentarze i uwagi. Opracowywanie danych językowych wpisuje się również w zadania, które stawia sobie językoznawstwo dokumentacyjne. Dokumentacja danych językowych to zadanie ważne nie tylko dla językoznawców lub naukowców z innych dziedzin, którzy dane te będą mogli wykorzystywać w celach badawczych, ale również dla samej społeczności, dla której stanowią one element ich dziedzictwa. Słownictwo zebrane przez Juozasa Vainę jest ilustrowane zdaniami okazowymi, które przynoszą informacje nie tylko o samym języku, ale również o rzeczywistości pozajęzykowej, takich jak: zwyczaje, tradycje, styl życia, praca na roli, narzędzia, rośliny, zwierzęta, wierzenia etc. J. Vaina wśród przykładów podaje też fragmenty bajek i piosenek. Język społeczności litewskojęzycznej w Polsce ze względu na trwającą wiele dziesięcioleci izolację i bardzo ścisłe kontakty z językiem polskim rozwijał się inaczej niż sąsiadujące z nim warianty, z którymi w przeszłości tworzył kontinuum. Wpływy te widoczne są praktycznie na każdym poziomie: w fonetyce, składni oraz w morfologii. Odmiana dzukowska jest dla tej społeczności pierwszym językiem, którego używa się w domu i w codziennych kontaktach z mieszkańcami regionu. Standardowy język litewski obecny jest w szkole, w kościele oraz w mediach. Używa się go również w kontaktach formalnych i nieformalnych z gośćmi z Litwy. Odmiany standardowej mieszkańcy regionu często uczą się dopiero w szkole. Dla części z nich może być to nawet trzeci język, ponieważ wcześniej poznają oni język polski. Z tych powodów posługujemy się terminem język dzukowski, który w niniejszym opracowaniu odnosi się do mowy Dzuków, zamieszkujących w Polsce. Materiał zebrany przez Vainę ma dodatkowy walor, był zbierany przez osobę, pochodzącą z tego terenu i właśnie ta emiczna perspektywa pozwoliła mu swobodnie komunikować się po dzukowsku i uzyskać wiarygodne dane, które był w stanie sam ocenić. Rozmowa ze „swoim człowiekiem” sprawiała, że interlokutorzy rozmawiali z nim naturalnie. J. Vaina zdawał sobie również doskonale sprawę z różnorodności językowej i sam na fiszkach sygnalizował, że jakaś fraza lub słowo pochodził z terenu, gdzie używa się innego wariantu dzukowskiego. Potrafił też dosyć trafnie wskazywać, z jakiego języka pochodziły zanotowane przez niego zapożyczenia. Był zatem bardzo dobrym dokumentatorem, osobą, która znała ówczesne realia i pochodziła z tego terenu. Wszystkie te wymienione wyżej powody stanowią o wartości zebranego materiału i stanowią argumentację podjęcia się niniejszej pracy – czyli opracowania i wydania słownictwa zebranego przez Juozasa Vainę.

(z Przedmowy)

Publikacja dostępna online w formacie pdf w poniższej zakładce: Załączniki