Natalia Tucholska, Zasady odpowiedzialności w prawie atomowym

Glenn T. Seaborg, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie chemii za rok 1951, a jednocześnie współtwórca amerykańskiej bomby atomowej, stwierdził, że atom jest najbardziej uniwersalnym ze wszystkich rewolucyjnych odkryć XX stulecia.
Niecały wiek temu wykorzystanie przez człowieka energii jądrowej bezsprzecznie rozpoczęło nowy, doniosły etap w historii cywilizacji. Już na początku stało się jasne, że działalność ta wymagać będzie specjalnej regulacji prawnej, uwzględniającej wzmożone niebezpieczeństwa, które stanowią zagrożenie nie tylko dla jednostek czy państw, lecz także dla życia na Ziemi w ogóle. Niestety, prawo nie zawsze nadąża za niezmiernie szybkim rozwojem nauki i techniki.
Doniosłość tematyki energetyki jądrowej, jak i prawa atomowego nie zmalała przez lata, wręcz przeciwnie, zainteresowanie szeroko pojętym atomem wzrasta na wszystkich płaszczyznach nauki. Uwaga wzrosła również w takich sferach jak polityka z uwagi na to, że technologia atomowa stała się bardziej przystępna finansowo dla większej liczby państw, a bezpieczeństwo związane z ulepszeniem technologii uległo poprawie.
Zainteresowanie energetyką jądrową wynika również z faktu, że zapewnia ona znacznie większe bezpieczeństwo dostaw energii niż technologie nisko- lub zeroemisyjne (wiatr, energia słoneczna, fale morskie) z uwagi na występujące w nich duże wahania energii pierwotnej i małą skalę produkcji oraz technologie gazowe ze względu na niestabilność dostaw gazu. Ponadto, upraszczając, można stwierdzić, że jest technologią zapewniającą ochronę klimatu w zakresie emisji dwutlenku węgla na etapie produkcji energii (niestety na etapie budowy jest wysoka).
Wskazać także trzeba, że pomimo znaczących kosztów inwestycji energetyka jądrowa ma bardzo korzystną ekonomikę eksploatacji z uwagi na niskie koszty zmienne produkcji. Dlatego też za wyborem tematyki badawczej przemawia jej znaczenie ekonomiczne, gospodarcze i społeczne oraz rola energii w codziennym życiu. Ponadto dodatkowym powodem podjęcia tego problemu badawczego są plany budowy w Polsce elektrowni jądrowej. Tym bardziej zatem występuje potrzeba kompleksowego zbadania obowiązujących przepisów dotyczących energetyki jądrowej.
W naukach prawnych brak całościowych opracowań dotyczących prawa atomowego publicznego, a tym bardziej zasad odpowiedzialności atomowej publicznej. Zatem temat pracy wydaje się trafny i ma z założenia wypełnić pewną lukę w piśmiennictwie w tym zakresie.
Zasada odpowiedzialności lub – jak wolą inni określać – instytucja odpowiedzialności jest ciekawą konstrukcją, dającą podstawę do formułowania pewnych uwag natury ogólnej i tym samym wartą dokładniejszej analizy. Dlatego też pokuszono się o próbę zbadania zagadnienia odpowiedzialności, jak i odpowiedzialności w prawie atomowym.
W pracy obrano za cel przede wszystkim zbadanie całego systemu prawa atomowego, spojrzenie na prawo z perspektywy służenia ludności cywilnej i bezpiecznego wykorzystania wad i zalet atomu. Kolejnym celem pracy było scharakteryzowanie odpowiedzialności i wyjaśnienie tego pojęcia w jak najszerszym ujęciu. Następnym – przedstawienie odpowiedzialności i jej specyfiki na gruncie prawa atomowego, a potem typologizacja, o ile to możliwe, zasad odpowiedzialności w prawie atomowym i na zakończenie ich nazwanie oraz sklasyfikowanie.
Główny problem badawczy sformułowano w postaci pytania, czym jest odpowiedzialność na gruncie prawa atomowego i czy da się ją określić prawnie oraz sklasyfikować pod postacią zasad. Duży wpływ na postawienie pierwotnej hipotezy badawczej tj. stwierdzenie, że obowiązujące przepisy prawne są niewystarczające dla ochrony ludności, a nawet jeśli są, to z uwagi na brak orzecznictwa w tym zakresie i zwerbalizowanych w doktrynie zasad, które wskazywałyby na kierunek interpretacji, mogą być błędnie stosowane, miał fakt tzw. wypadków jądrowych, w tym największy w historii z perspektywy Polaków w elektrowni w Czarnobylu.
Taka koncepcja pracy pozwoliła stworzyć obszar badawczy i kierunek analizy, który skupiał się na słuszności ochrony ludności, jak i umożliwieniu działalności w obszarze energetyki atomowej. W toku pracy starano się udowodnić, że pomimo braku przepisów lub braku jasnych przepisów można sformułować pewne idee nadrzędne prawa atomowego.
Celem pracy była analiza tych wszystkich norm, które bezpośrednio albo pośrednio łączą się z badanym przedmiotem. Chciano dokonać analizy zgodnie z przyjętymi w nauce prawa regułami interpretacyjnymi, uwzględniając przy tym dorobek doktryny i orzecznictwa. Analiza służyła wykryciu prawidłowości występujących w badanych zjawiskach i doprowadziła do oceny przyjętych rozwiązań. Doprecyzowano pewne pojęcia prawnicze związane z prawem atomowym, stworzono pewne aksjomaty prawa atomowego i pokuszono się o refleksje nad miejscem zasad odpowiedzialności w prawie atomowym. Tym sposobem chciano wypracować społecznie akceptowalne paradygmaty na gruncie prawa atomowego, które będą uwzględniać perspektywy zmian legislacyjnych w dziedzinie prawa atomowego międzynarodowego lub nawet szerzej w systemie całego prawa atomowego. Przedstawione zostały także powiązania pomiędzy zasadami a innymi instytucjami prawnymi oraz propozycje ewentualnych zmian obowiązujących przepisów jak również propozycje de lege ferenda. Wykreowany w ten sposób przedmiot analizy stał się punktem wyjścia dla realizacji zadań badawczych tj. uwzględnienie podczas analizy w prawie atomowym rozwoju technologicznego, gospodarczego i zapewnienie bezpieczeństwa ludzkości, co rodziło dalsze pytania o jakość obecnego prawa w zakresie energetyki jądrowej.
Rozważania w pracy koncentrują się głównie na przepisach Konwencji o odpowiedzialności za szkody jądrowe, umowach międzynarodowych oraz polskiej ustawie Prawo atomowe. Ten polski akt normatywny poddano analizie, pomimo wielu występujących w nim wad i usterek, by sprawdzić, czy spełnia w warstwie systemowej pokładane w nim nadzieje. Ponadto badane były akty wykonawcze oraz przepisy z zakresu prawa cywilnego (głównie kodeksu cywilnego). Podczas badań posiłkowano się także dokumentami tzw. prawa „miękkiego”.

(ze Wstępu)

Publikacja dostępna online w formacie pdf w poniższej zakładce: Załączniki