Magdalena Wełnic, Ruch przedsiębiorstwa lub zakładu wywołany siłami przyrody jako podstawa odpowiedzialności na zasadzie ryzyka

Odpowiedzialność cywilnoprawna przedsiębiorstw na podstawie art. 435 k.c. za szkody wyrządzone przez zakład wprowadzany w ruch za pomocą sił przyrody (pary, gazu, elektryczności, paliw płynnych itp.) stanowi doniosłe zagadnienie z uwagi na gwałtowny postęp technologiczny, jaki ma miejsce od kilkunastu lat. Wprowadzając przepis art. 435 k.c. do Kodeksu cywilnego (pierwotnie w kodeksie zobowiązań z 27.10.1933 roku odpowiednik art. 152-155), ustawodawca chciał zabezpieczyć na przyszłość rozwiązanie prawne dotyczące odpowiedzialności przedsiębiorców, które pozwoliłoby uwzględniać postęp technologiczny. Podkreślić należy, iż koncepcja skonstruowania takiego przepisu była niezwykle nowoczesna jak na ówczesne czasy, szczególnie biorąc pod uwagę obowiązujący w chwili wprowadzenia w życie Kodeksu cywilnego z 1964 roku ustrój gospodarczo-społeczny, którego podstawą nie była gospodarka wolnorynkowa. Tym samym przepis ten wyprzedzał swoje czasy. Stan badań prawniczych nad tą problematyką jest stosunkowo niewielki, jeżeli wziąć pod uwagę, że część publikacji ukazała się w latach 60. i 70. XX wieku, a część ogranicza się do opisania tego rodzaju odpowiedzialności z perspektywy wąskich dziedzin przemysłu i usług, takich jak np. górnictwo, zakłady energetyczne, lotnictwo. Ponadto wraz ze wzrostem liczby aktów prawnych, z jakimi mamy do czynienia od czasów wprowadzenia Kodeksu cywilnego w życie, oraz wielości przepisów o charakterze międzynarodowym ustalenie właściwego reżimu odpowiedzialności lub zakresu stosowania przepisów szczególnych może stanowić większe wyzwanie.
W praktyce orzeczniczej daje się zauważyć tendencja do szerokiego stosowania przepisu art. 435 k.c. i kwalifikowania do tej odpowiedzialności także podmiotów takich jak np. szpitale, lotniska, warsztaty samochodowe, przedsiębiorstwa budowlane. Orzecznictwo w tej materii jest zróżnicowane, a poszczególne dostępne publikacje nie są wystarczające do wypracowania jednolitej interpretacji zasad ponoszenia odpowiedzialności na podstawie art. 435 k.c. Niejednokrotnie zakwalifikowanie danego podmiotu od strony podmiotowej wywołuje w doktrynie kontrowersje. W praktyce spraw cywilnych daje się zauważyć tendencję do wykorzystania przez poszkodowanych deliktem łatwiejszej drogi procesowej do uzyskania odszkodowania, przy zastosowaniu odpowiedzialności na zasadzie ryzyka w miejsce odpowiedzialności na zasadzie winy. Próby te nie zawsze są skuteczne tak jak np. w przypadku odmówienia przez Sąd uznania za zakład wprawiany w ruch za pomocą sił przyrody Poczty Polskiej S.A., sklepu typu supermarket lub wielobranżowy czy kina, chociaż wszystkie te przedsiębiorstwa posługują się siłą przyrody, jaką jest energia elektryczna. Jednocześnie taki przymiot przyznano przedsiębiorstwu obejmującemu infrastrukturę metra, chociaż szkoda wywołana została przy korzystaniu z bramki wejściowej, oraz przedsiębiorstwu prowadzącemu basen, gdy szkoda wynikała z poślizgnięcia się.
Specyficzne aspekty materialne i procesowe w tego typu sprawach powodują, iż zagadnienie to nie tylko wydaje się istotne z perspektywy doktryny, ale również ma duże znacznie w praktyce. Z uwagi na znaczący ilościowy przyrost spraw sądowych opartych na art. 435 k.c. w orzecznictwie konieczne stało się zastosowanie istniejącego od lat 30. XX wieku przepisu w nowych warunkach XXI stulecia.
W szybko zmieniającej się rzeczywistości gospodarczo-społecznej ustawodawca, tworząc prawo, mierzy się z problemem wyważenia dwóch czynników, którym powinny odpowiadać dobrze skonstruowane przepisy prawne, tj. stabilności porządku prawnego z jednej strony i jego aktualności z drugiej. Zadanie to wydaje się współcześnie niezwykle trudne. Tracące szybko na znaczeniu przepisy nie będą przestrzegane. Z kolei wprowadzanie częstych zmian może spowodować popadnięcie w pułapkę niejednolitego stosowania i zmiany utrwalonych wcześniej kierunków orzeczniczych.
Normy prawne służyły i nadal służą określeniu uprawień i obowiązków poszczególnych członków społeczeństwa zarówno na gruncie prawa publicznego, jak i prawa prywatnego oraz ustanowieniu zorganizowanego systemu egzekwowania tych norm. Pierwotnie gwarantować to miało przede wszystkim możliwość wymierzania sprawiedliwości, eliminowania zachowań naruszających prawo, co zmierzało do zapewnienia ładu i bezpieczeństwa w społeczeństwie. Normy prawne zwykły odzwierciedlać hierarchię wartości akceptowanych powszechnie w danym społeczeństwie. Wraz z rozwojem cywilizacyjnym znaczenie norm prawnych stawało się coraz większe. Prawo mogło nie tylko stanowić przełożenie wartości na określone zakazy lub nakazy, ale mogło również wywoływać lub wspierać określone zmiany społeczne i gospodarcze. W ujęciu historycznym widoczna jest tendencja przechodzenia od stabilności prawa do nieustannego dążenia do jego aktualizacji w związku z rozwojem cywilizacyjnym i technologicznym. Szczególnie ten drugi aspekt nasila się w ostatnich dziesięcioleciach XXI wieku. Bezpośrednio po wprowadzeniu w Polsce ustroju gospodarki wolnorynkowej w latach 90. ustawodawca nie musiał mierzyć się z takimi zjawiskami, jak sztuczna inteligencja, autonomiczne pojazdy mechaniczne czy kryptowaluty. Już tylko takie przykładowo zestawione pojęcia związane z rozwojem nowoczesnych technologii świadczą o gwałtownych zmianach, jakie zaszły w społeczeństwie, ale przede wszystkim w gospodarce, w bardzo krótkim okresie. Z jednej strony polski ustawodawca kierował się uzyskaniem względnej stabilności norm prawnych, co zawsze bezsprzecznie służy zapewnieniu ładu, powszechnej znajomości przepisów w społeczeństwie, a w sferze gospodarki ustanawia lepsze warunki rozwoju przedsiębiorstw, z drugiej zaś musiał mieć na uwadze konieczność aktualizacji przepisów do istniejącej rzeczywistości i zachodzących w społeczeństwie i gospodarce zmian.

(ze Wstępu)

Publikacja dostępna online w formacie pdf w poniższej zakładce: Załączniki